Depresja a szkoła

Zgodnie z obserwacjami klinicznymi ostatnich lat, depresja dziecięca i depresja młodzieńcza stanowią coraz bardziej znaczącą część psychopatologii dziecięcej. Depresja u dzieci dotyka bezpośrednio uczuciowości i jej przejawów, ma związek ze sferą patologii psychosomatycznej i ze światem dziecięcych psychoz. Ponadto, towarzyszy wielu chorobom fizycznym, ukrywa się pod różnymi zaburzeniami w zachowaniu i towarzyszą jej problemy w uczeniu się i niepowodzenia w szkole.

Szkoła w życiu dziecka

Duża częstotliwość czy powtarzanie się frustrujących doświadczeń, które kumulują się w strachu towarzyszącym zwykle tym doświadczeniom, może doprowadzić dziecko do zachowań depresyjnych, spotęgowanych przez sytuację bezradności i bezbronności, która je otacza.

W kontekście funkcjonowania dziecka/nastolatka w szkole, owe doświadczenia stanowią ważny element "uposażenia dorastającego człowieka", z którym wkracza on 
w środowisko szkolne. Bowiem już od pierwszych chwil może przesądzić o jakości jego funkcjonowania, motywacji do rozwoju bądź jej braku, osiągnięć, sukcesów bądź porażek, jakości nawiązywanych relacji z rówieśnikami, nauczycielami itp. Należy pamiętać, że szkoła jest drugim, zaraz po środowisku rodzinnym, ważnym miejscem jego rozwoju w szerokim tego słowa znaczeniu. Tam spędza znaczącą część czasu w ciągu dnia, nawiązuje kontakty, zdobywa doświadczenia itp.

Jak szkoła wpływa na ryzyko depresji?

Szkoła tak jak rodzina, stanowi inne wielkie doświadczenie o znaczeniu patogennym. Jako środowisko bardzo wpływa na zachowanie depresyjne dziecka. Prowadzi się tam małe dzieci i poza ogniskiem rodzinnym spędzają dużą część dnia. Samo znalezienie się w żłobku, przede wszystkim w przypadku dzieci w wieku 6 - 8 miesięcy, stanowi dla wielu z nich ogromny szok emocjonalny.

Później, kiedy trafiają do szkoły, doświadczają niepewności, stresu z negatywnymi skutkami powodującymi trudności w nauce i relacjach z niektórymi kolegami, wywołanymi brakiem motywacji i zaufania do samego siebie. Spadek wyników szkolnych, po pierwszych trzech, czterech latach, jest jednym z najlepszych wskaźników ewentualnego pojawienia się obrazów depresyjnych.

Jak zauważa Polaino – Lorente: "dziecko, które powtarza rok i doznaje w szkole porażek będzie się czuć odpowiedzialne za rodzinne kłótnie swoich rodziców, postrzegając siebie jako winnego wszystkiego, co w domu jest negatywne, zmniejszy się jego szacunek do samego siebie, uformuje negatywne pojęcie siebie, obniży ono poziom swoich aspiracji, wyrzeknie się relacji ze swoimi kolegami, którzy otrzymują lepsze oceny od niego, zmniejszy swoje zaangażowanie społeczne, straci naturalną spontaniczność etc., a (ta porażka) może nawet być czynnikiem, który może doprowadzić do samobójstwa".

W pewnym sensie niepowodzenie w szkole jest w dużej mierze analogiczne do bezrobocia u osób dorosłych. Dowodzi się, że niepowodzenia szkolne mogą warunkować i/lub wzbudzać pojawienie się zachowań depresyjnych w dzieciństwie. Szkoła jest naturalną scenerią w której dziecko dokonuje autoafirmacji poprzez naukę, miejscem, gdzie integruje się z ludźmi podobnymi sobie i wspólnotą, w której się zakorzenia i stara się o akceptację ze strony nauczycieli i kolegów. A szkolna porażka blokuje wiele z tych funkcji i wywołuje ponadto konsekwencje niekorzystne dla jego zdrowia.

Zdaniem ekspertów, szkoła ze swoją obsesją na punkcie zwiększania osiągnięć akademickich potęguje znacząco strach przed porażką, który uważany jest za główną przyczynę wyobcowania, problemów z komunikacją i niektórych objawów depresyjnych. Duża ilość zajęć pozaszkolnych zabiera dzieciom i młodzieży zbyt wiele czasu kosztem zabawy i rozrywki.

Przyczyny depresji u dziecka

Pośród licznych przyczyn depresji, związanych z funkcjonowaniem dziecka w środowisku szkolnym, wskazać można następujące:

• relacje nauczyciel – uczeń (faworyzacja innych dzieci przez nauczyciela, odrzucenie, brak akceptacji dziecka, brak wzmocnień pozytywnych przy jednoczesnym występowaniu wzmocnień negatywnych itp.),

• niepowodzenia szkolne (brak zainteresowania dla zajęć szkolnych, pogorszenie wyników)

• wymagania rodziców przewyższające możliwości dziecka, oczekiwania realizacji przez dziecko ich niespełnionych marzeń, narzucanie własnej woli,

• złe relacje z rówieśnikami (brak akceptacji ze strony rówieśników, poczucie osamotnienia, zachowania agresywne),

• niska samoocena dziecka (brak wiary we własne możliwości),

• doświadczenia traumatyczne (jakkolwiek wpływają na ogólne funkcjonowanie dziecka, z pewnością będą miały wpływ na jego funkcjonowanie w środowisku szkolnym)

• przeciążenie nadmierną ilością zajęć pozaszkolnych itp.

Objawy depresji u dzieci

Jeśli dostrzegamy zmiany w funkcjonowaniu dziecka, warto zwrócić uwagę na symptomy, które mogą wskazywać na pojawienie się depresji:

• melancholijny nastrój – przejawy smutku, samotności, nieszczęścia 
i pesymizmu, zły humor, dziecko łatwo się złości, łatwo płacze, trudno je pocieszyć;

• idee autodeprecjacyjne – uczucia bezużyteczności, poczucie winy, pragnienie śmierci, pokusa samobójstwa;

• zachowania agresywne – trudności w relacjach interpersonalnych, kłótliwość, wrogość, mały szacunek dla autorytetu;

• zaburzenia snu – niespokojny sen, chwile bezsenności, trudności 
z przebudzeniem i porannym wstawaniem;

• pogorszenie wyników szkolnych – stałe żale ze strony nauczycieli, słaba koncentracja, słaba pamięć, mniejsze przykładanie się do zajęć klasowych, utrata zwyczajowego zainteresowania dla zajęć szkolnych;

• zmniejszona socjalizacja – izolacja, mniejsze uczestnictwo w życiu grupy, wycofanie się ze społeczności;

• dolegliwości somatyczne – bóle głowy, bóle brzucha, mięśniowe, inne dolegliwości i niepokoje o zdrowie, zaburzenia apetytu i/lub zmiany dotychczasowej wagi;

• utrata zwyczajnej energii – utrata zainteresowania sportem i rozrywką, zmniejszenie energii z powodu wysiłku fizycznego i/lub umysłowego.

Nie należy lekceważyć powyższych objawów. Natomiast należy jak najszybciej podjąć działania, które pomogą zniwelować pojawiające się, bądź istniejące już objawy depresji i pomóc dziecku z depresją.


Bibliografia

Radziwiłłowicz W. Depresja u dzieci i młodzieży, Impuls, Kraków 2010, ISBN 978-83-7587-258-3
Pużyński S. Depresje i zaburzenia afektywne, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009, ISBN 978-83-200-3828-6
McKenzie K. Zrozumieć depresję, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 978-83-60945-69-8
Greszta E. Depresja wieku dorastania, Academica, Warszawa 2006, ISBN 83-89281-19-8