Osobowość paranoiczna

Osobowość paranoiczna to zaburzenie osobowości, które ujęto w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych pod kodem F60.0. W języku potocznym paranoję utożsamia się z rozbudowanym systemem urojeń, nieprawdziwych sądów w odniesieniu do rzeczywistości. Ludzie z osobowością paranoiczną wykazują tendencję do zniekształcania codziennych doświadczeń, są podejrzliwi i tworzą nierzadko „spiskowe” teorie dziejów. Jak jeszcze manifestuje się osobowość paranoiczna i jak ją leczyć?

Objawy osobowości paranoicznej

Osoby paranoiczne charakteryzują się tendencją do odnoszenia wszelkich motywów działań innych osób do siebie. Są przekonane, że ludzie nie są godni zaufania, manipulują nimi, wykorzystują dla osiągnięcia własnych korzyści i okłamują. Paranoicy odznaczają się skrajną podejrzliwością, wszędzie „wietrzą” spisek, dopatrują się w wypowiedziach aluzji, ukrytych sugestii i znaczeń. Ponadto, domagają się sztywnego przestrzegania własnych praw, brak im dystansu do własnej osoby, nie potrafią śmiać się z siebie ani żartować na własny temat. Traktują siebie bardzo poważnie, są przekonani o swojej nieomylności, obce zdaje się dla nich pojęcie „autoironii”.

Ludzie z osobowością paranoiczną wykazują nadmierną wrażliwość na niepowodzenia, źródło porażek lokują we wrogości świata zewnętrznego – „Inni życzą mi źle, knują przeciwko mojej osobie, wszystkim zależy na moich porażkach”. Są mało odporni na frustracje. Często reagują złością, gniewem, agresją. Nie znoszą być krytykowani. Cechuje ich zawziętość, wyższościowe przekonania na własny temat, nieustępliwość, przecenianie własnych możliwości, bezwzględność („po trupach do celu”) oraz skłonność do prowokowania walk.

Paranoiczne zaburzenia osobowości cechuje również chłód emocjonalny, dystans uczuciowy, unikanie kontaktów społecznych, izolowanie się i wycofanie. Ludzie tacy długo noszą uraz, nie są skłonni przebaczać zadanych im niegdyś przykrości. Są skryci, egocentryczni, zazdrośni, przewrażliwieni na swoim punkcie, nietolerancyjni i fanatyczni. Wykazują skłonności pieniacze, mogą przejawiać gwałtowne reakcje. Opatrznie interpretują neutralne zdarzenia i fakty, uznając je za przejaw pogardy i wrogości otoczenia. Często podejrzewają partnera o zdrady, dopatrując się we wszystkim oznak niewierności małżeńskiej. Skłonności paranoiczne pojawiają się niejednokrotnie u mężczyzn nadużywających alkoholu, co określa się jako zespół Otella.

Leczenie osobowości paranoicznej

Osobowość paranoiczna jest bardzo oporna na leczenie, bowiem osoby takie nie uznają, że w ogóle im coś dolega. Nie chcą się poddać terapii. Sam obraz kliniczny osobowości paranoicznej utrudnia współpracę na linii psychiatra-pacjent. Personel medyczny jawi się paranoikowi jako wrogi, niebezpieczny, nieprzyjazny, skierowany przeciwko niemu. Chory czuje się odrzucony. Jest przekonany, że rodzina, znajomi, przyjaciele zdradzili go, nie okazali się wystarczająco lojalni. Wszelkie zachowania poczytuje jako afront wobec jego osoby. Nie chce nikomu się zwierzać z obawy przed tym, że informacje zostaną użyte przeciwko niemu.

Ludzie z osobowością paranoiczną mają tendencje do obrony swojego „Ja”, które jest nienaruszalne oraz wykazują skłonności prowokacyjne. Są sztywni, mało elastyczni we własnych poglądach. Głównym mechanizmem obronnym staje się projekcja – rzutowanie własnych zachowań i reakcji na innych. Paranoicy są wrodzy, podejrzliwi, gniewni, nieufni, czujni, rywalizujący, cyniczni, nadwrażliwi na krytykę, mściwi, pragnący odwetu, z brakiem poczucia humoru, ale powyższy katalog cech przypisują innym, nie sobie. Usprawiedliwiają się, a świat widzą dychotomicznie – coś może być albo czarne, albo białe. Nie ma możliwości pośrednich ani opcji, by łączyć w sobie przeciwstawne bieguny.

Przekonanie o podstępie utrudnia proces leczenia. Bazą dla rozwoju osobowości paranoicznej jest poczucie niepewności, lęk i deficyty w zakresie samooceny. Chory chce wszystko kontrolować, czuć się niezależny, mieć na wszystko racjonalne uzasadnienie. Przed psychoterapeutą stoi trudne zadanie – konieczność zbudowania na początku poczucia bezpieczeństwa i zaufania, co w przypadku ludzi paranoicznych nie jest łatwe. Terapii psychologicznej towarzyszy czasami farmakoterapia w postaci leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI. 

Bibliografia:

Cierpiałkowska L., (red.), Psychologia zaburzeń osobowości – wybrane zagadnienia, Wyd. Naukowe UAM, Poznań 2004, ISBN 83-232-1413-1.
Jakubik A., Zaburzenia osobowości, Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 1999, ISBN 83-200-2282-7.
Millon T., Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie, Instytut Psychologii Zdrowia. Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Warszawa 2005, ISBN 83-85452-88-5.